Wymiana międzynarodowa w gospodarce

Wymiana międzynarodowa dotyczy rozległej sfery ekonomicznego współdziałania narodów, które dysponują wydzielonym terytorium i funkcjonują w ramach własnych struktur państwowych. Nie wszystkie kraje w jednoczesnym stopniu uczestniczą w międzynarodowej wymianie czy podziale pracy. Gospodarka narodowa danego kraju może mieć charakter mniej lub bardziej otwarty lub zamknięty (samowystarczalny).

Gospodarka otwarta to taka, która jest powiązana ze światem zewnętrznym, z której wypływają na rynki zagraniczne strumienie krajowych dóbr i usług, a w charakterze ekwiwalentu wpływają do niej dobra i usługi pochodzenia zagranicznego. Drugą warstwę tych przepływów stanowią środki pieniężne, które obsługują międzynarodową wyminę towarów, i w której uczestniczą banki.

Gospodarka zamknięta jest przeciwieństwem gospodarki otwartej. Jej pojęcie zakłada izolację gospodarki narodowej od otoczenia zewnętrznego, odcięcie od handlu zagranicznego, zorientowanie na własne siły i środki oraz na wymianę dóbr i usług wyłącznie w granicach państwowych.

W współczesnym świecie gospodarkę zamkniętą rozpatruje się w kategoriach swoistej fikcji teoretycznej. Nie zawsze jednak gospodarka zamknięta była fikcją teoretyczną a gospodarka otwarta realna rzeczywistością. Oba te pojęcia odpowiadają określonym etapom rozwoju historycznego i są produktem tego rozwoju. Poza tym porównywanie gospodarki zamkniętej i otwartej jest niezwykle przydatne przy wyjaśnianiu roli handlu zagranicznego w gospodarce narodowej. Długookresowy wzrost gospodarczy, dokonujący się za pomocą różnorodnych przemian ekonomicznych i społecznych, jest procesem formowania, rozwijania i otwierania gospodarek narodowych w stosunku do świata zewnętrznego. Ogólną tendencją rozwojową jest zmierzanie krajów do zwiększania otwartości gospodarek.

Stopień otwartości zależy od wielu czynników, m.in. od:
- wielkości kraju (im mniejszy kraj, tym większa otwartość i na odwrót)
- od poziomu rozwoju gospodarczego (im niższy poziom tym większa współpraca)
- od wielkości zasobów danego kraju
- od polityki gospodarczej danego państwa

W okresach napięć politycznych i dużego niezrównoważenia bilansu płatniczego (trudności płatnicze), gospodarki krajów na ogół zaczynają dążyć do samowystarczalności. Współpraca międzynarodowa przynosi wiele korzyści ekonomicznych ale również niesie ze sobą pewne uzależnienie między krajami. Z tego względu w pewnych dziedzinach takich jak minimalny poziom wyżywienia oraz produkcja zbrojeniowa kraje starają się zachować niezależność mimo ogólnej tendencji do współpracy międzynarodowej i specjalizacji.

Przesłanki wymiany międzynarodowej

Potrzeba wymiany międzynarodowej związana jest ze zróżnicowaniem jakie występuje w świecie. Najbardziej ogólnie można powiedzieć, że wyrasta z różnego usytuowania narodów, krajów czy makroregionów.

Można tu wydzielać zróżnicowanie pod względem:
- występowania zasobów naturalnych (np. surowce, nośniki energii, urodzajna ziemię, lasy, zbiorniki wody)
- klimatu

Wszystkie te różnice zdeterminowane są przez przyrodę i trudno je przezwyciężać. Dlatego też w sposób nieuchronnych wymuszają wymianę międzynarodową oraz skłaniają do świadczenia usług przez jedne narody na rzecz drugich.
Ogromna rolę we współczesnym świecie odgrywa zróżnicowanie krajów pod względem wyposażenia w kapitał, wiedzę naukowo-techniczną czy technologię. Elementy te odgrywają znaczącą rolę w rozwoju gospodarczym, a ich wymiana przynosi ogromne zyski.

Ogólnie przyczyny wymiany międzynarodowej można podzielić na dwie grupy:
- przyczyny obiektywne – polegają na tym, że żaden kraj nie ma wszystkiego, co jest mu potrzebne do rozwoju. To wymusza potrzebę sprowadzania z zagranicy tych wszystkich dóbr i usług, których nie ma w kraju, a które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarki (import niezbędny)
- przesłanki ekonomiczne – wynikają z różnic w poziomie i strukturze rozwoju gospodarczego. Zleżą one głównie od tempa i kierunków postępu technicznego a także tradycji produkcyjnych. Różnice te wyznaczają poziom wydajności a w efekcie poziom kosztów i nowoczesność produktu. Współcześnie dominująca część kupowanych za granicą dóbr to takie, które można wytwarzać w kraju i są one tu wytwarzane ale za granicą są tańsze i lepszej jakości (import substytucyjny).

Międzynarodowe stosunki gospodarcze rozwijają się nie tylko dlatego, że są wymuszane przez zróżnicowane wyposażenie krajów w różnorakie czynniki produkcji (przymus ekonomiczny) ale również dlatego, że wymiana międzynarodowa przynosi określone, wymierne korzyści.