Postępowanie administracyjne w procesie budowlanym

Administracja publiczna sprawowana jest przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego w różnych prawnych formach działania. Jedną z tych form jest wydawanie indywidualnych aktów administracyjnych w formie decyzji administracyjnych. Inną prawną formą działania administracji jest stanowienie powszechnie obowiązujących przepisów w ramach unormowań wynikających z delegacji ustawowych. Te dwie formy działania nazywane są często formami władczymi. Poza nimi istnieje wiele innych prawnych form działania, które zapewnić mają możliwość realizacji zadań przez administrację publiczną.

Praktyka wskazuje, że świadomość prawna społeczeństwa jest niska i ciągle pokutuje przeświadczenie, że administracja to władza stąd często można spotkać się ze strachem i pewnego rodzaju zahamowaniami petentów w podejmowaniu działań na drodze administracyjnej. Analiza podań i wniosków składanych do organów administracji wskazuje, że obywatel uprzejmie prosi w przypadkach, kiedy powinien żądać decyzji, ponieważ do otrzymania decyzji ma prawo wynikające z prawa materialnego. W demokratycznym i praworządnym państwie obywatel nie powinien być traktowany jedynie jako przedmiot działań podejmowanych przez organy państwowe, lecz jako odpowiedzialny i samodzielny podmiot, który ma prawne gwarancje włączenia się w proces podejmowanych poglądów, opinii i wniosków.

Proces budowlany możemy rozpatrywać jako postępowanie z inicjatywy obywateli przed właściwymi organami administracji państwowej i organami samorządu terytorialnego w celu realizacji materialnego prawa administracyjnego, przede wszystkim dla osiągnięcia zamierzonych skutków przewidzianych w prawie budowlanym. Proces budowlany możemy rozpatrywać również jako stosunki między obywatelami lub osobami prawnymi ukształtowane w drodze umów cywilnych zawieranych pomiędzy podmiotami w związku z procesem budowlanym. Do typowych należeć będą umowy użytkowania wieczystego, najmu nieruchomości na cele budowlane, umowa między inwestorem a wykonawcą o roboty budowlane itp.

Prawo budowlane obejmuje normy z zakresu prawa administracyjnego, cywilnego i karnego, a więc wchodzące do zakresu różnych gałęzi prawa. Analiza treści przepisów prawa budowlanego uzasadnia wniosek, że przeważająca większość przepisów z zakresu prawa budowlanego należy do prawa administracyjnego i są to przepisy o znaczeniu podstawowym. Przesądza to o przynależności prawa budowlanego do systemu administracyjnego.

Po zapoznaniu się z treścią ustawy Prawo budowlane można stwierdzić, iż jest ona aktem ustawodawczym, w którym są zawarte normy prawa administracyjnego. Przy stosowaniu prawa budowlanego, a zwłaszcza przy wydawaniu decyzji, obowiązują przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, a zatem proces budowlany to jedno lub wiele powiązanych ze sobą postępowań administracyjnych.

Ustalony prawem porządek działania organów administracji oraz ich uprawnienia i obowiązki wobec obywateli mają na celu zapewnienie jednolitego działania wszystkich organów i jednakowego traktowania wszystkich obywateli. Istotną właściwością norm proceduralnych w administracji jest ich ukierunkowanie na zapewnienie trwałości i stabilności materialnej prawa administracyjnego, w tym również prawa budowlanego. Normy proceduralne gwarantują ochronę określonych w prawie materialnym praw podmiotowych, a przede wszystkim – interesów prawnych obywateli.

Zasady ogólne postępowania administracyjnego określone zostały w rozdziale drugim Kodeksu postępowania administracyjnego. Stanowią one normy prawa pozytywnego i obowiązują na równi z pozostałymi przepisami kodeksu. Z uwagi na to, ze odnoszą się do postępowania administracyjnego, określone są jako zasady proceduralne będące regułami postępowania.  Muszą one być bezwzględnie respektowane przez organy administracji publicznej.

W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności. Są zobowiązane działać na podstawie przepisów prawa i zgodnie z tym prawem. Każdy pracownik Urzędu ma obowiązek dokładnego wyjaśniania stanu faktycznego sprawy oraz przy jej załatwianiu podejmować działania z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Strony postępowania winny być należycie i wyczerpująco informowane o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie jego praw i obowiązków w danej sprawie. Organy administracji publicznej oprócz rozstrzygnięć o prawach i obowiązkach stron pełnią również rolę doradczą w toczącym się procesie. Powinność wyjaśnienia treści żądania strony, w przypadku nieumiejętności formułowania przez nią wniosków, ciąży na organie administracji publicznej. W rozstrzygnięciach również musi być zawarte pouczenie o przysługujących stronie prawach.

Obywatel, którego praw lub obowiązków dotyczy postępowanie przed organem, ma prawo uczestniczenia w tym postępowaniu. W szczególności może on wypowiadać się co do zgromadzonych w sprawie dowodów oraz zgłoszonych żądań. Obywatel może zostać pozbawiony tego prawa jedynie w ściśle określonych sytuacjach, a mianowicie wtedy, gdy sprawę należy załatwić niezwłocznie z uwagi na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego, albo na grożącą niepowetowaną szkodę materialną.

O obowiązkach obywateli mogą decydować wyłącznie przepisy ustawowe, to jest przepisy zawarte w randze ustawy lub w aktach wydanych na podstawie i w granicach upoważnień ustawowych. Postępowanie winno pogłębiać zaufanie obywateli oraz świadomość i kulturę prawną. Każdy akt władczej interwencji organów administracji publicznej (np. decyzja administracyjna) musi być oparty na konkretnie wskazanym przepisie prawa. Organ prowadzący postępowanie obowiązany jest załatwiać sprawę wnikliwie i szybko. Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowane – nie później niż w ciągu dwóch miesięcy. O każdym przypadku nie załatwienia sprawy w podanym wyżej terminie organ administracji publicznej obowiązany jest zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy.

Każdy obywatel ma prawo odwoływania się od decyzji wydanej przez organ w pierwszej instancji. Informuje o tym pouczenie, w którym organ określa, do jakiej instancji można się odwołać, oraz w jakim terminie można wnieść odwołanie. Treść odwołania nie musi spełniać szczególnych wymogów. Jednak przytoczenie istotnych argumentów faktycznych i prawnych może mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy przez organ wyższej instancji. Wniesienie odwołania wstrzymuje wykonanie decyzji. Nie dotyczy to jednak tych decyzji, z których treści wynika, że mają być wykonane natychmiast lub ich natychmiastowe wykonanie następuje z mocy ustawy.

Każdy proces budowlany, w każdym swym stadium, jest postępowaniem administracyjnym. Należy więc pamiętać, że zarówno do organów nadzoru budowlanego, jak i do wszystkich stron procesu budowlanego mają w pełni zastosowanie przedstawione wyżej naczelne zasady i reguły postępowania.